Kaszubskie dzieje Dębek

Wstęp – mała wioska z wielką historią

Dębki to więcej niż współczesne letnisko morskie. Pod łagodnym piaskiem plaż i szumem sosen kryje się bogatego historia związana z rybactwem, tradycjami kaszubskimi, architekturą i ludźmi, którzy zbudowali tę osadę ponad 250 lat temu. Dzieje Dębek to opowieść o zakonach klasztornych, rodzinie Dembków, maszoperiach rybaków, świętych obrzędach oraz wyjątkowej architekturze szachulcowej – wszystko to nadaje tej małej miejscowości wyjątkowy charakter i значение historyczne dla całej Kaszubszczyzny.

Od Opactwa Żarnowiec do Rodziny Dembków (1277–1773)

Historia Dębek zaczyna się znacznie wcześniej niż sama osada. W 1277 roku książę Mściwój II darował tereny Dębek Siostrom Norbertankom z Żukowa. Od XVI do XVIII wieku obszarem zarządzał klasztor benedyktynek w Żarnowcu, który posiadał przywilej połowu ryb w morzu – to były wówczas niebagatelne prawa gospodarcze. Wody Bałtyku były zasobem bezcennym, całkowicie kontrolowanym przez zakonników.

Nazwa Dębek pochodzi od rodziny Dembków (lub Dębków), którzy od XVI wieku dzierżawili tereny klasztorne. W 1738 roku Piotr Dębek płacił klasztorowi 15 złotych czynszu rocznie za dom „u morza” i użytkowaną ziemię – suma, która na tamte czasy stanowiła znaczną część dochodów rybackiej rodziny. W 1772 roku jego potomek, Piotr Dębek „młody”, utrzymywał się ze skromniejszych 14 złotych czynszu. To świadczy o trudnych warunkach życia, jakie panowały wśród rybaków jeszcze przed oficjalnym osadnictwem.

1773 – narodziny Dębek: kontrakt Krystiana Felknara

Kluczowy moment w dziejach Dębek przypadł na 1773 rok, kiedy to rybak Krystian Felknar zawarł kontrakt osadniczy z klasztorem w Żarnowcu – dokument, który wiele mówi nam o realiach życia rybackiego XVIII wieku. Kontrakt był precyzyjny i nieubłagany:

• Czynsz roczny: 15 złotych za dom i ziemię (identycznie jak Piotr Dębek przed laty)
• Obowiązkowe dostawy: 15 łososi rocznie dla klasztoru oraz jesiotr „gdy się ułowi”
• Prawa rybaka: swobodny połów ryb w morzu
• Ochrona lasów: obowiązek pilnowania klasztornego lasu
• Bursztyn: każdy znaleziony bursztyn musiał być odstawiony do klasztoru
• Hodowla: prawo hodowania 4 sztuk bydła

Maciej Dębek zawarł identyczny kontrakt na drugą chałupę u morza. Wtedy to formalnie powstały Dębki jako osada rybacka, a nazwa miejscowości pochodzi właśnie od rodziny Dembków, która tutaj osiedliła się i pracowała ponad pół wieku.

Rybactwo – serce kaszubskich Dębek

Maszoperie – wspólnoty rybaków

W XIX wieku Dębki rozwinęły się w jedną z większych miejscowości rybackich na Pobrzeżu Kaszubskim. Gdy w 1881 roku statystycy dokonali spisu, okazało się, że funkcjonowały tu trzy maszoperie – wspólne zespoły rybaków – zrzeszające razem 30 rybaków. Maszoperie były fundamentem kaszubskiego rybołówstwa: to wspólnie prowadzone połowy, wspólne sieci, wspólne sprzęty i wspólna odpowiedzialność za zbiór.

Maszoperia to była nie tylko ekonomiczna wspólnota, ale także społeczna instytucja – w jej ramach powstawały tradycje, tańce, obrzędy i relacje między rodzinami. Każda maszoperia miała swojego szypra (kapitana), który kierował pracami i mediował spory. To właśnie w maszoperiach narodzić się miały bogate tradycje rybackie, które przetrwały ponad 140 lat do czasów współczesnych.

Tradycje rybackie – Święta Barbary i Święta Rybaka

Kalendarz kaszubskiego rybaka nie kończył się na pracy – był wypełniony świętami i obrzędami, które zakorzenione były głęboko w wierze, tradycji i poczuciu więzi wspólnotowej.

Barbórka (4 grudnia) – to był dzień szczególny dla każdego rybaka. Święta Barbara jest patronką wydobywców, ale na Kaszubach stała się również patronką morskich łowów. W Dębkach i innych wioskach rybackich odprawiano uroczyste nabożeństwa, a sztandary towarzystw rybackich nosiło się do kościołów. To była modlitwa o dobry połów i bezpieczeństwo na morzu – w czasach, gdy nie było radarów ani sprzętu nawigacyjnego, bezpieczeństwo to była rzeczywiście kwestią życia i śmierci.

Święta Rybaka obchodzone wokół świąt zimowych (Mikołajki 6 grudnia, Święta Łucji 13 grudnia) były czasem refleksji i podziękowania za obfite połowy. Wigilja Bożego Narodzenia miała specjalny charakter – żona szypra dzieliła węgorze złowione między 15 września a 11 listopada między członków maszoperii. Węgorze było obowiązkowym daniem wigilii, nawet jeśli panowała bieda. Przy stole, nad którym czasem wisiał „kur morski” (morska bestia wyłowiona z głębin), rybacy spędzali wigilię w rodzinnym gronie. Dopiero drugiego dnia świąt rodziny rybaków schodziły się na biesiadę szypra, gdzie omawiano sprawy połowów. Ważne było i to: ani w Wigilię, ani w święta rybacy nie wypływali w morze – to był święty nakaz tradycji.

Rybackie tańce i obyczaje

Rybacy mieli swój własny taniec, nazywany „rëbocczi tuńc” (Taniec Rybaka). Wykonywali go wyłącznie mężczyźni – łowcy morza – trzymając w rękach kufel piwa, demonstrując w ten sposób siłę, zażyłość i przynależność do wspólnoty. To nie była teatralna poczynność – to było wyrażenie tożsamości, więzi i poczucia godności zawodu, którego ćwiczyli ponad całe życie.

Na północy Kaszub (w tym w Dębkach) praktykowano również bardziej egzotyczną tradycję: rybacy dzwonili na brzegu morza, aby „obudzić ryby” i zapewnić im obfite połowy. Współcześnie słowa to mogą brzmieć dziwnie, ale dla XIX-wiecznych rybaków wierzących w potęgi przyrody, to była poważna praktyka religijno-magiczna.

Architektura szachulcowa – Genius Loci Dębek

Jeśli chcemy zrozumieć autentyczne Dębki XIX wieku, musimy spojrzeć na architekturę szachulcową – sposób budowania, który był charakterystyczny dla nadmorskich wiosek rybackich Kaszub.

Czym jest szachulcowa konstrukcja?

Szachulcowa konstrukcja (niem. Fachwerkbau) to technika budowlana, w której nośną funkcję pełnią drewniane ramy, rygle i słupy, a przestrzenie między nimi wypełniane są plecionką oblepioną gliną lub innym materiałem. Rezultatem był charakterystyczny wygląd – ściana pokryta wapnem, z czarnymi drewnianymi belkami tworzącymi geometryczne wzory. To nie było wyłącznie ozdobą: była to praktyczna technika, która pozwalała na szybką budowę, wykorzystanie dostępnych materiałów (drewno ze zwalów, glina z terenu) i dobrą termoizolację.

Chałupa rybacka przy Sztormowej 4

Najlepszym przykładem zachowanej szachulcowej architektury Dębek jest chałupa rybacka przy ulicy Sztormowej 4, wybudowana w 1855 roku. Budynek wpisany jest do rejestru zabytków (nr rej.: 875 z 31.01.1974). Charakterystyczne cechy budynku:

• Konstrukcja: szachulcowa, wykonana z drewna dębowego
• Elewacja: ścianki pobielone wapnem, belki pomalowane na czarną farbę
• Dach: naczółkowo-dymnikowy (charakterystyczną formę z dymnikiem), pokryty trzciną
• Wymiary: plan budynku dwutraktowy (dwa trakty mieszkalne obok siebie)
• Wejście: dwuskrzydłowe drzwi paradne na ścianie licowej z wypisanym rokiem budowy – 1855
• Wnętrze: sień szeroka i krótka, dwie izby paradne, kuchnia, komory i alkierze (alkowy do spania)
• Posadzka: fundament z kamieni polnych wzmocnionych zaprawą wapienno-cementową

Dach dymnikowy jest szczególnie ważny – to wyjątkowa kaszubska cecha. Dymnik pozwalał na odprowadzenie dymu z pieca domowego bez konieczności budowy komina (zbyt drogie!), a jego charakter architektoniczny robił z chałupy obiekt wyjątkowy. Pierwotnie chałupa posiadała stodołę i szopy, które były wielokrotnie przebudowywane i dzisiaj nie mają już wartości zabytkowej.

Pozostałe obiekty szachulcowe

Oprócz chałupy przy Sztormowej 4 w Dębkach zachowało się kilka innych XIX-wiecznych chałup rybackich o podobnej konstrukcji. W powojennych latach wiele z nich zostało przebudowanych, ale wciąż można dostrzec oryginalne ramy szachulcowe, belki i fragmenty trzcinowych dachów. Stanowią one żywe muzeum arhitektury rybackiej, przypominające o tym, jak ludzie żyli, pracowali i hodowali dzieci w skromnych warunkach setek lat temu.

Dębki w dobie Międzywojennej – od granicy do letniska

Po I wojnie światowej Dębki przeżyły dramatyczną zmianę. Rzeka Piaśnica stała się granicą II Rzeczypospolitej Polskiej – na zachodzie leżała Niemcy, na wschodzie Polska. Wioska rybacka zamieniła się w posterunek straży granicznej, a szlaban na drodze stał się stałym widokiem.

W 1921 roku Dębki liczyły zaledwie 45 mieszkańców. Jednak coś niezwykłego się zaczęło dziać. Po 1920 roku doszło do akcji uwłaszczeń – rodziny rybaków, które pełniły służbę na rzecz klasztoru, otrzymały własną ziemię. To były bardzo ważne pamiątki dla kaszubskich rybaków, którzy ponad sto lat siedli na cudzych gruntach. I właśnie te działki zaczęły być sprzedawane bogatszym gościom z Wielkopolski, Warszawy i Gdańska. Dębki zmieniły się w popularne letnisko.

Profesor Adam Wrzostek – odkrywca Dębek

Profesor Adam Wrzostek z Poznania, patolog i antropolog, uznawany jest za „odkrywcę” Dębek dla turystyki międzywojennej. W 1922 roku przybył do tej „najdalej położonej na zachód miejscowości na polskim wybrzeżu” i zauroczył się nią niezmiennie. Rozpropagował Dębki wśród pracowników uniwersytetów i środowisk akademickich. W 1923 roku kupił tutaj kaszubską chatę i założył Muzeum Etnograficzne – kolekcję przedmiotów codziennego użytku, narzędzi rybaków, strojów ludowych i pamiątek kaszubskich. Muzeum przyciągnęło naukowców i ludzi kultury.

Profesor Wrzostek zorganizował tu także obozy harcerskie, gdzie młodzież uczyła się patriotyzmu i przyrodniczych umiejętności. Podczas II wojny światowej Dębki znowu stały się terytorium przygraniczne – niemieckim. Muzeum zostało rozbite, zbiory rozproszone.

Kaplica Księży Zmartwychwstańców

Ważnym obiektem zabytkowym Dębek jest Kaplica Księży Zmartwychwstańców pw. MB Częstochowskiej (ul. Spacerowa 81), wybudowana w latach 1934–1935 z inicjatywy profesora Adama Wrzostka i księży zmartwychwstańców z Poznania. To drewniana budowla o konstrukcji zrębowej (innej niż szachulcowa – tu drewno ułożone jest jak w wydrążonym pniu), na planie litery T, z czterosłupowym podcieniem od frontu. Projekt stworzył architekt T. Hornung. Świątynia ze skrzydłem mieszkalnym stanowi trwałe świadectwo wiary i kultury międzywojennych Dębek – miejsca, gdzie modlitwę czytali harcerze, akademicy i zwykli dorośli.

Piaśnica – rzeczna granica i serce Dębek

Dębki leżą nad ujściem rzeki Piaśnicy do Morza Bałtyckiego – to miejsce o wyjątkowym znaczeniu historycznym i przyrodniczym. W czasach międzywojennych Piaśnica była granicą między Polską a Niemcami. To był teren niebezpieczny, do którego dostęp był ograniczony, posterunek straży granicznej zawsze czujny.

Piaśnica co roku zmienia swoje ujście do morza – wijąc się przez plażę w innym kierunku. To zjawisko naturalne, spowodowane działaniem wiatru, fal i zmienną topografią piasku. Właśnie wokół tego zmiennego ujścia rozwinęła się legendarna plaża naturystów Dębek – jedyna autoryzowana plaża nudystów w Polsce, która znajduje się zaraz za Piaśnicą.

Dziś ujście Piaśnicy to jedno z najpiękniejszych miejsc do obserwacji wschodu i zachodu słońca nad Bałtykiem – idealne dla fotografów, artystów i miłośników przyrody. Obszar ten wchodzi w skład Nadmorskiego Parku Krajobrazowego, a na zachodzie od Dębek znajduje się rezerwat przyrody Piaśnickie Łąki – siedlisko rzadkich ptaków i roślin.

Dębki współczesne – dziedzictwo żywe

Współczesne Dębki to połączenie dwóch światów: tradycji rybackiej i nowoczesnego letniska. Wioska, która w poza sezonie zamieszkiwana jest przez zaledwie kilkadziesiąt osób, latem przyjmuje tysiące turystów szukających autentycznych Kaszub, szerokiej piaszczystej plaży i ciszy sosnowych lasów.

Zachowane chałupy szachulcowe, drewniana kaplica, wspomnienia o maszoperiach i tradycje rybackie – to wszystko stanowi niezbywalną część tożsamości Dębek. Dębki to miejsce, gdzie przeszłość żyje obok teraźniejszości, gdzie turysta może spędzić dzień na plaży, a wieczorem podziwiać zachód słońca nad ujściem Piaśnicy, w tym samym miejscu, gdzie XVIII-wieczni rybacy czekali na świt i połów.

Podsumowanie – Dębki, Kaszuby i historia

Kaszubskie dzieje Dębek to opowieść o pracy, tradycji i godności. Od 1277 roku, gdy książę Mściwój II darował tereny zakonnicom, przez XVIII wiek, gdy rybacy handlowali z klasztorem rybą i łosośmi, po XX wiek, kiedy Dębki stały się symbolem autentycznych Kaszub dla pokolenia międzywojennych naukowców i turystów – każdy wiek zapisał tu swoją historię.

Szachulcowe chałupy, święta Barbary, maszoperie, taniec rybaków, drewniana kaplica, ujście Piaśnicy – to nie są tylko zabytkowe obiekty czy folklor. To są fragmenty żywej kultury, która wciąż oddycha w Dębkach, w atmosferze plaży, w szumie sosen i w serach tych, którzy przyjeżdżają tutaj, aby dotknąć autentyczności Kaszub.

„Dębki to miejsce, gdzie przeszłość nie jest muzealną ciekawostką, ale żywą tkanką codzienności, gdzie każdy turysta może stać się na chwilę dziedzicem bogatych tradycji kaszubskiego rybołówstwa i kultury, która trwała ponad siedem wieków.”